Geheugen met recht op montage
Een herinnering is geen video-opname.
Frederic Bartlett liet Britse deelnemers het indiaanse verhaal „The War of the Ghosts” lezen en vroeg ze het daarna met verschillende tussenpozen na te vertellen. Onbekende details veranderden, verdwenen of werden vertrouwder voor de cultuur van de verteller. Het geheugen haalde geen onveranderlijke opname tevoorschijn; het bouwde het verhaal opnieuw op uit de bewaarde stukken en begrijpelijke schema’s.
In 1974 lieten Elizabeth Loftus en John Palmer zien dat zelfs het werkwoord in een vraag na het bekijken van een aanrijding invloed heeft op de latere schatting van de snelheid en op de herinnering aan details. Dat betekent niet dat het hele geheugen vals is. Het is betrouwbaar genoeg om te leven en te weinig onbeweeglijk om zekerheid als nauwkeurige maat van echtheid te nemen.
We bewaren losse details, een emotionele toon en een globaal plot, en bouwen daar bij elke raadpleging een nieuwe versie uit. Het heden beïnvloedt de montage: de huidige houding tegenover iemand, latere gebeurtenissen, gehoorde verhalen en wie we onszelf vandaag vinden.
Daarom kunnen twee deelnemers aan hetzelfde gesprek oprecht verschillende gesprekken herinneren. Dat betekent niet noodzakelijk dat er één liegt. Soms gebruiken beiden een reconstructie die overtuigd is van haar eigen documentaire karakter.
Met de tijd slijten de details het eerst weg. Wat blijft is de conclusie:
de reis was prachtig;
het werk was verschrikkelijk;
de kindertijd was gelukkig;
die man behandelde mij altijd slecht.
De algemene conclusie kan kloppen. Maar ze bevat het materiaal waaruit ze ontstond niet meer.
Belangrijke dingen kun je daarom beter opschrijven zolang ze nog vorm hebben:
- wat er gebeurde;
- wat er gezegd is;
- wat we voelden;
- wat we verwachtten;
- wat we besloten;
- welke omstandigheden wezenlijk leken.
Zulke aantekeningen worden geen absolute waarheid. Ook wie ze schrijft, vergist zich. Maar ze bewaren de versie van een mens die dichter bij de gebeurtenissen stond en het vervolg nog niet kende.
Vooral nuttig is de redenen van besluiten vast te leggen. Na een paar jaar kan een eerdere keuze absurd lijken. De aantekening herinnert aan de risico’s, beperkingen en onbekenden die later samen met hun overtuigingskracht uit het geheugen zijn verdwenen.
Het verleden valt niet te veranderen. Wel kun je ophouden het dagelijks te herschrijven uitsluitend in het belang van het plot van vandaag.
Een alledaagse scène: twee volwassenen twisten of de een beloofd had de ander van het station te halen. Beiden herinneren zich het gesprek, beiden herinneren het zich anders, en beiden hebben gelijk in de zin dat ze het zich werkelijk herinneren. In een halfjaar zijn er nog drie keer in de herinnering ingebouwd waarop niemand kwam ophalen, plus één ruzie die niets met het station te maken had. De twist gaat daarom niet over het station, maar over wie in dit gezin doorgaans laat afweten. Elke nieuwe kleine krenking corrigeert de oude opname een beetje, en na een jaar is er van het oorspronkelijke gesprek bijna niets over.
Een onaangenaam gevolg: de zekerheid over een herinnering zegt niets over haar juistheid. De helderste en meest gedetailleerde beelden zijn doorgaans die welke het vaakst zijn naverteld, en elke navertelling was weer een montagewissel.