Niet treuren, maar onderzoeken

De motivatiecultuur biedt twee even simpele uitersten: nergens spijt van hebben of jezelf eindeloos veroordelen om het verleden. Het eerste klinkt kwiek en is bijna nutteloos, het tweede levert straf op zonder nieuwe kennis.

Spijt meldt dat de mens van nu anders zou kiezen. Dat kan belangrijke informatie zijn. Dankzij haar veranderen we regels, vragen we vergeving, houden we op een fout te herhalen en lezen we soms eindelijk de handleiding vóór het in elkaar zetten van de kast.

Nutteloos wordt spijt zodra zij geen besluiten meer voortbrengt.

Een nuttige analyse van het verleden beantwoordt een paar vragen:

• wat wist ik op dat moment;
• wat wist ik niet;
• welke aanname bleek onjuist;
• wat hing van mij af;
• wat was toeval;
• welk signaal heb ik gemist;
• welke regel moet ik veranderen.

Daarna kan de zaak worden gesloten.

Je vroegere zelf voortdurend beoordelen op informatie die je later kreeg, is onrechtvaardig en methodologisch twijfelachtig. De winnende loterijcombinatie ziet er na de trekking altijd vanzelfsprekend uit.

Het verleden voorspelt de toekomst ook slecht als je de gevonden lijn mechanisch doortrekt. We zien regelmatigheden ook waar er toevalligheden waren en houden omstandigheden voor blijvend die al veranderd zijn.

Uit het verleden kun je modellen halen. Je kunt er geen dienstregeling voor de toekomst van eisen. Spijt hoort een les af te sluiten, geen manier van leven te worden.

Iemand verkocht zijn woning een jaar voordat de prijzen verdubbelden en draagt dat vijf jaar met zich mee als bewijs van eigen domheid. Een onderzoek ziet er anders uit: wat was toen bekend, welke prognoses waren er, waarvoor was het geld nodig, wat zou er bij andere besluiten zijn gebeurd. Meestal blijkt dat de keuze uit drie slechte opties werd gemaakt en daarvan niet de slechtste was. Dat brengt het geld niet terug, maar maakt het mogelijk de zaak te sluiten.

Het verschil tussen analyse en zelfveroordeling meet je aan het resultaat. Analyse levert een veranderde regel op: zoiets teken ik voortaan niet zonder een tweede mening. Zelfveroordeling levert niets op, behalve de bereidheid dezelfde fout in een nieuw pak te herhalen.