Wanneer er te veel mannen of vrouwen zijn

Schaarste is de beste marketeer.

— Hedendaags aforisme

De geboorte van een zoon kan het gezinsbudget twintig jaar voor zijn bruiloft veranderen. In China gingen ouders van jongens in regio’s met een mannenoverschot meer sparen: de toekomstige bruidegom had woonruimte nodig, een stabiel inkomen en een positie in een wedstrijd waarin er meer concurrenten zijn dan mogelijke bruiden. De demografie kwam in de bankrekening terecht, niet als een tabel van de overheid, maar als nog een gezin dat een appartement voor zijn zoon kocht.

Dat voorbeeld doorbreekt de handige gewoonte om de verhouding tussen de seksen als achtergrond te beschouwen. Aantallen veranderen niet alleen de kans op een ontmoeting. Ze veranderen de prikkels vóór de ontmoeting: hoeveel je studeert, verdient en opzijzet; op welke leeftijd je trouwt; hoe duur een weigering uitpakt; welke eisen realistisch lijken. Een persoonlijke smaak blijft persoonlijk, maar de prijs van een strategie wordt bepaald door het aantal mensen dat een vergelijkbare keuze probeert te maken.

Niet de bevolking in het algemeen, maar de bereikbare kring

De zin „er zijn minder mannen” zegt bijna niets zonder de kleine lettertjes. Wat telt is niet de algemene balans van de bevolking, maar de lokale verhouding tussen passende en wederzijds bereikbare mensen: leeftijd, plaats, seksuele oriëntatie, opleiding, de bedoeling om een bepaald type verbintenis aan te gaan. In een stad kunnen meer vrouwen wonen, terwijl het tekort aan mannen alleen in één leeftijdsgroep zit; de nationale statistiek kan evenwicht laten zien terwijl migratie een concrete regio heeft leeggehaald. De relatiemarkt blijkt opnieuw niet één markt te zijn, maar een reeks gedeeltelijk overlappende ruimtes.

De zeldzaamheid van één kant verbetert haar externe alternatieven alleen wanneer een mogelijke keuze in een echte uitweg kan worden omgezet. Recht, inkomen, veiligheid en sociale norm kunnen die mogelijkheid blokkeren, zelfs bij een groot aantal potentiële partners. Een demografisch tekort verhoogt de onderhandelingsmacht niet vanzelf, maar via de beschikbaarheid van weigeren.

Een quasi-experiment uit immigratielijsten

Joshua Angrist gebruikte verschillen in de geslachtssamenstelling van immigrantenstromen en de neiging van de tweede generatie om binnen de eigen etnische omgeving een gezin te stichten als bron van verschillen die dicht bij een quasi-experiment komen. Waar er naar verhouding meer mannen dan vrouwen waren, trouwden vrouwen vaker, werkten ze minder vaak buitenshuis en lagen de gezinsinkomens en de verdiensten van mannen hoger. Het resultaat past bij een verandering van de positie van vrouwen op de huwelijksmarkt, maar het ziet er niet uit als een eenvoudig verhaal over emancipatie: een gunstiger positie ging samen met een traditionelere rolverdeling. De schatting betreft historische immigrantengroepen waarin huwelijken vaak binnen de eigen etnische omgeving werden gesloten, en is geen universele coëfficiënt voor de hedendaagse datingmarkt.

Onderhandelingsmacht betekent de mogelijkheid om meer van het gewenste te krijgen, maar geen verplichte beweging richting een moderne set normen. Als in een bepaalde omgeving een goede uitkomst voor een vrouw verbonden is met een huwelijk, het inkomen van de man en de mogelijkheid om niet te werken, dan kan een tekort aan vrouwen juist die constructie versterken. Het model kiest het doel niet voor de deelnemer. Het laat alleen zien wiens instemming duurder is geworden.

Shang-Jin Wei en Xiaobo Zhang stelden voor China een mechanisme van competitief sparen voor. Hun schattingen verbonden de groei van het mannenoverschot met hogere besparingen, vooral in gezinnen met zonen, en legden dat uit als een poging om de relatieve positie van de zoon op de huwelijksmarkt te verbeteren. Een afzonderlijk gezin kan verstandig handelen: een appartement en spaargeld kunnen de keuze van de zoon werkelijk vergroten. Doen velen dat, dan stijgt de algemene toegangsdrempel, en het voordeel van het ene huishouden dwingt het buurhuishouden hetzelfde te kopen. De schatting betreft China in een periode van snelle verandering in de geslachtsverhouding en hangt af van aannames waarmee het causale effect kan worden afgezonderd; ze bewijst niet dat elk gezin het motief bewust zo formuleerde.

Dit is een typische overgang van individueel verstandig gedrag naar een collectief duur resultaat. Op vergelijkbare wijze kan een overschot aan één kant de investeringen in uiterlijk, opleiding, statusgoederen of demonstratieve betrouwbaarheid vergroten. Een deel van die investeringen schept echte kwaliteiten; een deel verandert alleen de relatieve positie. Als alle kandidaten op hun tenen gaan staan, wordt niemand groter ten opzichte van de rest, maar staan moeten ze allemaal.

Zeldzaamheid zet prijzen en normen vast

De Australische kolonisatie leverde een historisch quasi-experiment op. In de achttiende en negentiende eeuw werden naar sommige gebieden aanzienlijk meer mannelijke gevangenen gestuurd dan vrouwelijke. Op plaatsen met het sterkste mannenoverschot trouwden vrouwen vaker en werkten ze minder vaak buitenshuis. Later verdween de demografische scheefheid, terwijl een deel van de traditionelere opvattingen over vrouwenarbeid bleef bestaan. De auteurs leggen die bestendigheid uit als culturele overdracht, al kan een historisch ontwerp niet alle langdurige regionale verschillen volledig uitsluiten.

Het mechanisme vraagt geen bewust complot. Gedrag dat voordelig is bij een bepaalde geslachtsverhouding verandert in een verwachting, daarna in een morele verklaring en een familiescenario. De volgende generatie erft niet meer het oorspronkelijke tekort, maar de norm die als antwoord daarop ontstond. Zo werkt de geografie van het verleden door nadat mensen de oorzaak zijn vergeten.

Het getal en het verhaal over het getal

De geslachtssamenstelling statistisch aan gedrag koppelen is makkelijk, de oorzaak afzonderen is moeilijk. Regio’s met een mannenoverschot zijn vaak jong, migratiegevoelig, arm, grensgebied of snelgroeiend. Criminaliteit, besparingen en huwelijksnormen beïnvloeden zelf de migratie. Overtuigender zijn daarom vergelijkingen waarin de samenstelling om een externe reden veranderde en concurrerende verklaringen apart te toetsen zijn.

Overtuigender is onderzoek waarin de scheefheid ontstond door redenen die betrekkelijk extern zijn aan het latere gedrag: historische migratiebeperkingen, de samenstelling van aangekomen schepen, geboortebeleid of verschillen tussen generaties immigranten. Zelfs zulke quasi-experimentele ontwerpen zijn niet steriel. Ze maken het mogelijk de reeks verklaringen te versmallen, maar het resultaat blijft gebonden aan concrete instituties en een concrete tijd.

Het economische mechanisme wordt met een keten getoetst. Eerst moet de numerieke scheefheid de werkelijke beschikbaarheid van partners in de bereikbare kring veranderen. Daarna de onderhandelingsmacht of de concurrentie. Pas daarna zijn veranderingen te verwachten in besparingen, huisvesting, arbeid, huwelijk of risico. Zijn de tussenliggende schakels niet zichtbaar, dan kan een sprekend verhaal over demografie een nieuwe versie van de volksaard blijken.

Die maatstaf is ook nuttig bij persoonlijke waarneming. De zin „in deze stad kun je onmogelijk iemand leren kennen” kan een reëel lokaal tekort beschrijven, maar eerst moet je leeftijd, doelen, sociale netwerken en zoekkanalen nagaan. De nationale verhouding is een te grove kaart voor de route naar de dichtstbijzijnde mens.

In Chinese provinciale gegevens hing een mannenoverschot onder jonge volwassenen samen met een hoger niveau van geweld- en vermogensdelicten. Dat is een sterk resultaat voor een concreet land en een concrete periode, maar geen universele wet van mannelijk gedrag. Een scheve geslachtsverhouding kan concurrentie en risico versterken, maar de gevolgen ervan hangen af van migratie, de zoekkring, huwelijksnormen, rechtsinstituties en veiligheid. Dezelfde numerieke scheefheid kan in verschillende systemen verschillende uitkomsten geven.

Op het niveau van de enkeling moet je eerst je eigen bereikbare kring van mogelijke partners bepalen, en niet de nationale verhouding herhalen. Op beleidsniveau is het belangrijk te zien dat een demografische ingreep niet ophoudt bij het aantal geboorten: hij kan besparingen, huisvesting, arbeid, criminaliteit en normen tientallen jaren veranderen. In een relatie wordt een voordeel dat door een tijdelijk tekort is ontstaan geen persoonlijke eigenschap of natuurrecht. Zeldzaamheid kan de onderhandelingsmacht vergroten wanneer weigeren mogelijk is, zonder de menselijke waarde te verhogen.

Belangrijkste bronnen

Angrist, J. D. (2002). How do sex ratios affect marriage and labor markets? Evidence from America’s second generation. Quarterly Journal of Economics, 117(3), 997–1038.

Wei, S.-J., & Zhang, X. (2011). The competitive saving motive: Evidence from rising sex ratios and savings rates in China. Journal of Political Economy, 119(3), 511–564.

Grosjean, P., & Khattar, R. (2019). It’s raining men! Hallelujah? The long-run consequences of male-biased sex ratios. Review of Economic Studies, 86(2), 723–754.

Edlund, L., Li, H., Yi, J., & Zhang, J. (2013). Sex ratios and crime: Evidence from China. Review of Economics and Statistics, 95(5), 1520–1534.