Consumeren en maken

De cultuur van zelfverwezenlijking kijkt soms naar de kijker en de lezer als naar een passieve consument van andermans leven. Maar een film, een spel en een boek geven een echte ervaring; het probleem begint pas wanneer consumptie elk eigen handelen verdringt.

Toch laat voortdurende consumptie inderdaad weinig ruimte voor eigen handelen.

Naar sport kijken is makkelijker dan trainen. Kijken hoe mensen een huis verbouwen is prettiger dan het verbouwen zelf. Over schrijven lezen kan aanzienlijk langer dan schrijven.

Het loont van tijd tot tijd de grens over te gaan:

• niet alleen muziek luisteren, maar ook spelen;
• niet alleen foto’s bekijken, maar ook fotograferen;
• niet alleen recepten lezen, maar ook koken;
• niet alleen ideeën bespreken, maar er ook één toetsen;
• niet alleen spelen, maar ook een eigen systeem bedenken.

Maken geeft een ander soort aandacht. Je begint keuzes op te merken die eerder vanzelfsprekend leken. Nadat je zelf een scène hebt geprobeerd te schrijven, lees je dialogen anders. Na een eigen optreden valt het werk van een goede spreker meer op.

Niet elke consument hoeft auteur te worden. Kunst is ook waardevol zonder eigen productie van concurrerende werken.

Toch geeft maken iemand het recht terug om niet alleen uit een kant-en-klaar menu te kiezen, maar soms ook de keuken binnen te lopen.

Generatieve AI heeft de eerste versie bijna gratis gemaakt. Een tekst, een beeld, een melodie of een programma kan verschijnen voordat iemand iets heeft kunnen leren.

Daarom is het nu extra belangrijk onderscheid te maken: materiaal genereren, kiezen uit varianten, redigeren, de opbouw van het resultaat begrijpen en er de verantwoordelijkheid voor nemen. Al die handelingen kunnen bij auteurschap horen, maar ze zijn niet aan elkaar gelijk.

Maken begint niet met de verplichting elk onderdeel met de hand te vervaardigen. Het begint waar iemand een keuze kan uitleggen, een slechte variant kan afwijzen en verantwoordelijk kan zijn voor de uiteindelijke vorm.

Het verschil in schaal ontdek je bij de eerste poging. Wie honderd klusfilmpjes heeft bekeken, kent de volgorde van handelingen en is ervan overtuigd dat de badkamer betegelen een weekendklus is. De eerste vierkante meter kost een hele zaterdag, en dan blijkt dat de filmpjes het uur voorbereiding van de muur, het aanmaken van de lijm en het opruimen niet lieten zien, omdat dat saai is om te filmen. Daarna kijk je naar dezelfde filmpjes anders: je ziet waar geknipt is, waar het niet de eerste keer is en waar de maker verzwijgt dat hij het niet zelf heeft gedaan.

Eén eigen ervaring verandert de houding tegenover de hele categorie kant-en-klaar materiaal. Daarna kun je naar andermans werk niet meer kijken als naar toverij. Het plezier wordt iets minder, en de oordelen worden nauwkeuriger.