Andermans schaal

De samenleving meet vrijheid graag af aan het aantal verrichte daden, reizen, overwinningen en overtreden verboden. Maar vrijheid omvat het recht om te handelen — en het recht om niet te handelen.

Soms doet iemand iets alleen om zijn onafhankelijkheid te bewijzen: hij maakt ruzie met zijn ouders, overtreedt een regel, wijst een nuttig aanbod af of kiest een riskante weg, opdat niemand denkt dat hij bestuurd wordt.

Zo bepaalt andermans verwachting toch de keuze — alleen met omgekeerd teken.

Een vrij besluit hoeft niet origineel te zijn. Je kunt het met de meerderheid eens zijn, een advies opvolgen, een traditie naleven of de veilige variant kiezen, als die na toetsing werkelijk past.

Een nuttige vraag:

Zou ik dit kiezen als niemand te weten kwam of ik me onderwierp of in opstand kwam?

Onafhankelijkheid vereist niet dat je voortdurend demonstreert dat er geen riem aan je vastzit. Soms ziet de meest vrije handeling er verrassend gewoon uit.

Vrijheid verdwijnt bijzonder snel wanneer de daad van een ander een rechtvaardiging of een verplicht voorbeeld voor de eigen daad wordt.

Ook andermans succes is geen bevel om die weg te herhalen. Eén mens stopte vroeg met de universiteit en bouwde een bedrijf. Duizenden anderen stopten vroeg en hielden gewoon op met leren. Biografieën van winnaars laten het kerkhof van vergelijkbare beslissingen slecht zien.

Vergelijken is nuttig wanneer het helpt een ijkpunt te vinden:

• welk niveau mogelijk is;
• welke vaardigheden zijn ontwikkeld;
• wat de ander anders doet;
• welke omstandigheden hem hebben geholpen;
• wat daarvan overdraagbaar is.

Vergelijken wordt schadelijk wanneer andermans resultaat wordt gebruikt als maat van de eigen waarde of als rechtvaardiging van een daad.

De ander kan andere middelen hebben gehad, een ander risico hebben genomen, zich hebben vergist, naar zijn eigen waarden hebben gehandeld, een prijs hebben betaald die wij niet zien, of gewoon meer geluk hebben gehad.

De verantwoordelijkheid voor een handeling blijft bij degene die haar kiest. De zin „hij deed het ook” kan invloed verklaren, maar heft het besluit niet op.

En omgekeerd bewijst andermans fout niet dat onze vergelijkbare keuze verkeerd is. De omstandigheden kunnen verschillen.

Mensen vergelijken zich onvermijdelijk met anderen. De eis dat nooit te doen is even praktisch als het advies het weer niet op te merken. Het gaat erom een vergelijking te kiezen die informatie geeft en niet alleen superioriteit of schaamte produceert.

Uit vergelijking groeit gemakkelijk een wedstrijd, ook al zijn de regels, de prijs en de kosten ervan misschien helemaal niet door ons gekozen.

Zodra je salarissen, cijfers, volgers, snelheid, functies of vierkante meters begint te vergelijken, lijkt winnen belangrijk, ongeacht waarom het allemaal begon.

De regels van een wedstrijd zijn echter meestal door iemand gekozen. Mogelijk meten ze juist datgene waarin de organisator sterk is, wat hij kan verkopen of wat handig te tellen is.

Vóór deelname is het goed te vragen:

• wil ik de prijs;
• erken ik de regels;
• is de prijs die ik betaal gerechtvaardigd;
• wat leert deelname mij;
• wat gebeurt er bij verlies;
• leidt de race mij niet af van mijn eigen doel.

Afzien van de wedstrijd garandeert geen overwinning. Het schrapt alleen een concrete ranglijst.

Soms moet je toch meedoen: een examen, een sollicitatieprocedure, de arbeidsmarkt, een sportwedstrijd. Dan meldt verlies het resultaat binnen dat systeem en onder die regels. Het is geen universeel oordeel over een mens.

Je kunt een slechte speler zijn in een spel dat je nooit hebt gekozen. Dat kan nog steeds praktische gevolgen hebben, maar het hoeft geen persoonlijke levensfilosofie te worden.

Een schaal is meestal te herkennen aan wat iemand als eerste noemt bij een kennismaking. De een meldt zijn functie, de ander het merk van zijn auto, de derde hoeveel jaar hij niet op vakantie is geweest. Ieder van hen doet al mee aan een wedstrijd en kent zijn plaats in de ranglijst precies. Het probleem is niet de ranglijst, maar dat niemand haar heeft gekozen: ze kwam mee met het beroep, het gezin of de buurt. De regels erin zijn geschreven op de sterke punten van iemand anders, en de prijs is vastgesteld door iemand die zelf niet aan die wedstrijd meedoet.

Uit de schaal stappen is moeilijker dan erin stijgen. Stijgen wordt door alle deelnemers goedgekeurd, vertrekken door niemand: van buiten is het niet te onderscheiden van een bij voorbaat erkende nederlaag.