Luisteren zonder boekhouding

Communicatieadviezen maken van luisteren vaak een beïnvloedingstechniek: kom meer te weten dan je vertelt, dan vindt de ander je aangenaam. Een gesprek hoeft echter geen wedstrijd te zijn in de hoeveelheid verzamelde informatie.

Carl Rogers bouwde zijn cliëntgerichte therapie rond het idee dat een mens niet verandert door een slim advies op zich, maar door een zeldzame ervaring: gehoord worden zonder onmiddellijk oordeel en zonder sturing. In „Client-Centered Therapy” beschreef hij empathisch begrip niet als instemming met alles wat gezegd wordt, maar als een poging het innerlijke assenstelsel van de ander te zien.

Buiten de therapie wordt dat een simpele test: kan de luisteraar eerst de gedachte van de ander zo weergeven dat de spreker haar herkent, en pas daarna tegenwerpingen maken. Anders begint de discussie met een versie die niemand verdedigde.

De regel „kom meer te weten dan je vertelt” is nuttig bij een sollicitatiegesprek, onderhandelingen en een eerste ontmoeting. Maar pas je hem toe op alle relaties, dan merkt de gesprekspartner geleidelijk dat hij deelneemt aan eenzijdig onderzoek.

Een goed gesprek vraagt wederkerigheid. De één praat, de ander luistert, dan wisselen de rollen. De verhouding hangt van de situatie af.

Iemand in nood mag bijna de hele tijd praten. Een vakman legt uit. Bij een eerste ontmoeting bepalen beide kanten voorzichtig de diepte van het contact. Onder vrienden hoort een avond soms volledig toe aan degene met wie iets belangrijks is gebeurd.

Luisteren is geen zwijgend wachten op je beurt. Het omvat aandacht voor de woorden, doorvragen, toetsen of je het goed begrepen hebt, de emotie opmerken, het uitblijven van een onmiddellijk oordeel en het vermogen niet elk verhaal naar jezelf toe te trekken.

Het is bijzonder makkelijk andermans verhaal in te pikken met een vergelijkbaar voorbeeld:

Dat had ik precies zo.

Soms schept dat nabijheid. Soms is iemand net begonnen te vertellen dat hij zijn baan kwijt is en luistert hij een minuut later naar een verhaal van twintig minuten over uw ruzie met de boekhouding in 2014.

Vóór een eigen voorbeeld is het nuttig te vragen:

Wil je dat ik gewoon luister, of zullen we bespreken wat je ermee doet?

Mensen praten inderdaad meestal graag over zichzelf. Maar luisteren met als enig doel aardig gevonden te worden is ook een vorm van over jezelf praten. Alleen technischer.

De test op het weergeven van andermans gedachte is makkelijk te doen in een discussie over geld. Twee mensen bespreken of ze een auto op krediet zullen kopen. Kan de één zeggen: „jij vindt dat de rentelast lager is dan de prijs van een jaar zonder auto, en voor jou telt vooral dat je dat jaar niet verliest”, dan is de ander het meestal met die formulering eens, en gaat de discussie verder over cijfers. Klinkt in plaats daarvan „je wilt gewoon een nieuwe auto”, dan gaat het gesprek niet over cijfers. De toets kost één zin en laat vrijwel altijd zien of iemand luisterde of op een pauze wachtte.

Het weergeven van andermans standpunt betekent niet dat je het ermee eens bent en neemt het recht op tegenspraak niet weg. Het ontneemt de tegenspraak alleen het handigste mikpunt: de versie van de gesprekspartner die de tegenspreker zelf heeft verzonnen.