Seks en het verschil in verlangen

Seks is het grootste niets van alles wat er is.

— Andy Warhol

In lange relaties gaat de ruzie zelden over de vraag of seks überhaupt nodig is. Meestal begint hij bij de agenda. De een komt ‘s avonds aanlopen, de ander ziet in gedachten zes uur tot de wekker, een ongewassen babyfles en de vergadering van morgen. De eerste hoort een afwijzing en vertaalt die als „je wilt mij niet meer”. De tweede hoort een nieuw initiatief en vertaalt dat als „mijn toestand doet er niet toe”. Na een tijd bespreken ze geen seks meer, maar hun eigen plaats in de relatie: de een verdedigt het recht om begeerd te worden, de ander het recht om zijn lichaam niet in een nutsvoorziening te veranderen.

De populaire formule belooft dat in een goed stel het verlangen moet samenvallen. Valt het niet samen, dan is iemand afgekoeld, lui, manipulatief of heeft hij een defect libido. Zo’n voorstelling maakt van twee veranderlijke processen één vaste eigenschap. In werkelijkheid hangt verlangen af van slaap, stress, gezondheid, medicijnen, ouderschap, gevoel van veiligheid, nieuwheid, conflict en van hoe de vorige poging afliep. Een stel kan op dinsdag samenvallen en op vrijdag uiteenlopen, na een jaar van rol wisselen en na veranderde omstandigheden weer een gezamenlijk ritme vinden. Het verschil kenmerkt een concrete interactie in een concrete periode; één persoon daarvoor een diagnose geven is hier fout.

Samenvallen dat niet alles oplost

Een simpele aftrekking — zeven punten verlangen min vier — gooit verschillende stellen op één hoop. Een kloof van drie punten ontstaat bij niveaus zeven en vier, en ook bij vier en één; in het eerste geval kunnen beiden seks willen, in het tweede weigert er één bijna altijd. Onderzoek kijkt daarom steeds vaker naar de omvang van het verschil, de richting ervan, het absolute niveau, de bestendigheid en de betekenis die de partners eraan geven.

Seks verschilt van veel gezinstaken doordat je de last hier niet gewoon kunt verdelen. Wil de een aan zee uitrusten en de ander in de bergen, dan kun je twee vakanties kiezen. Houdt de een niet van koken, dan kan de ander het avondeten op zich nemen. Een seksuele daad vereist twee gelijktijdige instemmingen; verlangen kun je niet lenen, met geld compenseren of voor je partner uitvoeren. Dit is een systeem met twee sleutels, waarin één „nee” genoeg is om te stoppen. Die asymmetrie is nodig voor vrijwilligheid, maar ze veroorzaakt verschillende opgestapelde kosten: wie meer verlangen heeft, ervaart herhaalde afwijzing, en wie minder verlangen heeft, ervaart de herhaalde verwachting dat hij zich zal moeten verantwoorden of toegeven.

Morele etiketten maken het probleem erger. Veel verlangen heet egoïsme en druk, weinig verlangen kilheid en gebrek aan liefde. Daarna bevat elk voorstel al een beschuldiging en wordt elke weigering een openbaar rapport over de staat van het verbond. Intussen kan een initiatief betekenen dat iemand contact nodig heeft, spanning kwijt wil, bevestiging van aantrekkelijkheid zoekt of simpelweg lichamelijk verlangen voelt; een weigering kan vermoeidheid betekenen, pijn, geen opwinding, een slecht moment of geen zin in juist deze vorm van nabijheid. Zolang één gebaar alles tegelijk moet melden, ruziet het stel niet met het feit, maar met de interpretatie.

Een goed dat met z’n tweeën wordt geproduceerd

Seksuele intimiteit is moeilijk te beschrijven als een ruil van vaste diensten. Het resultaat wordt gezamenlijk voortgebracht en hangt af van de deelname van beiden: veiligheid, aandacht, tijd, lichamelijke reactie en het vermogen om te stoppen. In economische taal is dit een gezamenlijk goed met een deelnamebeperking. Wil de een niet meedoen, dan kan de ander het ontbrekende verlangen niet compenseren met een extra bijdrage en toch hetzelfde resultaat krijgen.

De rekensom „ik heb drie dingen voor je gedaan, nu ben jij mij er één schuldig” gaat zowel moreel als technisch stuk. Een dienst kun je overdragen onafhankelijk van het verlangen van de ontvanger; een wederzijdse seksuele ervaring verdwijnt zodra deelname een betaling wordt. Een verplichting kan een handeling voortbrengen, maar niet het goed waarvoor die handeling doorgaans nodig is.

Gezamenlijke productie van verlangen verdeelt de oorzaak van elk verschil niet gelijk. De vermoeidheid van de een kan voortkomen uit de last in huis, een bijwerking van een medicijn of een persoonlijke eigenschap. Nuttiger is het om te bepalen welke omstandigheden de kans op wederzijds verlangen veranderen, en welke mogelijkheden ieder heeft om die te veranderen zonder de ander te dwingen.

Een goede oplossing wordt daarom niet met frequentie alleen beoordeeld. Ze moet vrijwillige deelname behouden, obstakels verkleinen en een weigering niet in een schuld veranderen. Soms verbetert een herverdeling van het huishoudelijk werk het geheel; soms medische hulp; soms de erkenning dat de gewenste niveaus niet zullen samenvallen. Niet elk tekort is op te heffen, maar de teller laat bijna nooit de oorzaak ervan zien.

De bereidheid om rekening te houden met de seksuele behoeften van de partner ondersteunt soms verlangen en tevredenheid in lange relaties. Doorslaggevend bleek het motief. Seks omwille van nabijheid, het genot van de partner en een gedeelde goede ervaring hangt samen met de ene reeks gevolgen; seks om ruzie, schuld, wrok of de dreiging van vreemdgaan te vermijden met een andere. Onderzoek naar toenaderings- en vermijdingsmotivatie onderscheidt een uiterlijk identieke handeling naar waar iemand op uit is: op positief contact of op het zo snel mogelijk beëindigen van de druk.

Zorgzaamheid werkt zolang ze vrijwilligheid en gevoeligheid voor de toestand van de ander behoudt. De partner met minder verlangen vooraf kan soms zin krijgen nadat het strelen is begonnen en de juiste context is ontstaan; verlangen hoeft niet altijd van tevoren en uit zichzelf te ontstaan. Maar die mogelijkheid mag niet worden omgezet in het vermoeden dat elke „nee” slechts een slecht geformuleerd „haal me over” is. Het verschil loopt tussen het vrije onderzoek van de eigen toestand en de plicht om het verwachte resultaat te leveren; de spontaniteit van verlangen is hier bijzaak.

Een frequentieteller bestuurt het systeem slecht

Stellen gebruiken de frequentie van seks vaak als zichtbare indicator voor de gezondheid van de relatie. Dat is handig: het aantal daden is makkelijker te meten dan veiligheid, genot, nieuwsgierigheid of de kwaliteit van het contact. Maar een bestuurde maatstaf wordt snel een doel. Stel je een norm, dan gaat seksuele intimiteit statistiek produceren, en niet per se een goede ervaring. In een longitudinaal onderzoek van vier jaar onder ruim tweeduizend Amerikaanse pasgetrouwden voorspelden veranderingen in seksuele tevredenheid latere veranderingen in de algemene tevredenheid over de relatie en in de frequentie van seks. De frequentie zelf voorspelde, met andere factoren erbij, de toekomstige tevredenheid over de relatie niet even overtuigend. Een observationeel ontwerp bewijst niet dat een ingreep die de tevredenheid verhoogt het verbond vanzelf verbetert, maar het ondersteunt evenmin de simpele norm „hoe vaker, hoe beter”.

Dat verklaart waarom een compromis „precies in het midden” de positie van beiden soms verslechtert. Wie veel verlangen heeft, krijgt meer daden maar minder gevoel van wederkerigheid; wie weinig verlangen heeft, doet vaker mee zonder er zelf bij te zijn en gaat initiatief met plicht verbinden. Formeel is het verschil kleiner geworden, feitelijk heeft het systeem geleerd seks te produceren die de toekomstige vraag verlaagt. In de economie zou dat lijken op een bedrijf dat zijn plan haalt door het product te verslechteren en zich vervolgens verbaast over dalende orders.

Onderhandelen niet over de norm, maar over de omstandigheden

Verlangen luistert slecht naar een direct bevel, maar is gevoelig voor de omgeving. Een stel kan praten over tijd, privacy, slaap, de manier van initiatief nemen, duur, vormen van nabijheid, nieuwheid, anticonceptie, pijn, lichamelijke veranderingen en over hoe een weigering wordt opgevat. Dat garandeert geen samenvallen, maar het verplaatst het gesprek van het beoordelen van een persoon naar de inrichting van het systeem. Soms blijkt dat de een seks nodig heeft en de ander vooral de afwezigheid van druk; soms dat de deelnemers met het woord „seks” een te smal scenario bedoelen; soms zit het probleem in medicijnen, chronische pijn of een onopgelost conflict en vraagt het geen onderhandeling meer, maar medische of psychotherapeutische hulp.

Een goed seksueel regime wordt niet bepaald door een gelijk niveau van verlangen en valt niet samen met een gemiddelde frequentie. Het kenmerk ligt elders: beide mensen kunnen initiatief nemen en weigeren zonder vernedering, de behoeften van ieder gelden als echt, en gezamenlijke handelingen veranderen het lichaam van de een niet in een betaalmiddel voor de rust van de ander. Seks is een gezamenlijk geproduceerd goed waarbij elke deelnemer vetorecht heeft. Je kunt het niet eerlijk verdelen zoals de afwas en het niet in stand houden met alleen de belofte om lief te hebben. Het systeem werkt als alle drie de voorwaarden beschermd zijn — verlangen, vrijwilligheid en de kwaliteit van de ervaring; valt er één weg, dan devalueren de andere geleidelijk.

Belangrijkste bronnen

Kim, J. J., Muise, A., Barranti, M., Mark, K. P., Rosen, N. O., Harasymchuk, C., & Impett, E. A. (2021). Are couples more satisfied when they match in sexual desire? New insights from response surface analyses. Social Psychological and Personality Science, 12(4), 487–496.

Muise, A., Impett, E. A., Kogan, A., & Desmarais, S. (2013). Keeping the spark alive: Being motivated to meet a partner’s sexual needs sustains sexual desire in long-term romantic relationships. Social Psychological and Personality Science, 4(3), 267–273.

Muise, A., Impett, E. A., & Desmarais, S. (2013). Getting it on versus getting it over with: Sexual motivation, desire, and satisfaction in intimate bonds. Personality and Social Psychology Bulletin, 39(10), 1320–1332.

Park, H. G., Leonhardt, N. D., Johnson, M. D., Muise, A., Busby, D. M., Hanna-Walker, V. R., Yorgason, J. B., Holmes, E. K., & Impett, E. A. (2023). Sexual satisfaction predicts future changes in relationship satisfaction and sexual frequency: New insights from within-person associations over time. Personality Science, 4, Article e11869.