Het onbekende zonder vonnis

Maatschappelijke angst verandert het ongewone makkelijk in een bedreiging en noemt die reactie vervolgens gezond verstand of instinct. Een vreemde cultuur niet kennen is normaal; een stellig vonnis bij gebrek aan kennis is al een aparte keuze.

De mens is geneigd het bekende te vertrouwen en op zijn hoede te zijn voor het onbekende. Daar komen familie, omgeving, media en losse verhalen bij die makkelijk worden aangezien voor een beschrijving van een hele groep.

Het eerste gevoel wordt niet altijd bewust gekozen. De volgende handeling al meer.

Je kunt opmerken:

Ik ben dit niet gewend.

Ik voel me op mijn hoede.

Ik heb weinig informatie.

Dat is eerlijker dan je reactie in een eigenschap van een ander veranderen:

Zij zijn gevaarlijk.

Zij zijn allemaal zo.

Met hen gaat het niet.

Onwetendheid vraagt geen schaamte. Ze vraagt dat je je stelligheid beperkt.

Iemands gedrag in bed, zijn religie, geslacht, afkomst of geaardheid geven geen volwaardige beschrijving van zijn karakter. Ze kunnen op een specifiek terrein van de omgang belangrijk zijn, maar vervangen niet de waarneming van eerlijkheid, zorgzaamheid, verantwoordelijkheid en grenzen.

Even weinig zegt over verdienste wat iemand bij zijn geboorte heeft gekregen: taal, nationaliteit, huidskleur of het behoren tot de meerderheid. Dat kan een bron van verbondenheid, herinnering en culturele trots zijn. Maar trots op een traditie is iets anders dan de bewering dat je zelf superieur bent.

Bij een groep horen maakt een mens niet beter. Het kan de verplichting scheppen de groep niet te schande te maken — al is ook dat behoorlijk zwaar werk voor één mens.

Je kunt beter verantwoordelijk zijn voor je eigen daden dan voor de symbolische waarde van al je voorouders en tijdgenoten.

Het verschil tussen twee formuleringen zie je aan wat eruit volgt. „Ik ben het niet gewend dat ze in het trappenhuis luid praten” leidt tot een gesprek met de buren en misschien tot een afspraak over tijden. „Ze zijn luidruchtig, ze zijn allemaal zo” leidt tot een klacht, een discussie in de buurtapp en een zekerheid die met niets meer te weerleggen is, omdat niemand ook maar van plan was iets te controleren. Tussen die twee zinnen zit ongeveer een seconde, en daarin past de hele keuze — de rest zijn gevolgen.

De eerste versie laat ruimte voor nieuwe gegevens, de tweede sluit de kwestie af. Een vonnis bespaart precies één keer moeite en eist daarna dat de werkelijkheid er niet meer aankomt.