Waar de berekening ophoudt

De economie is vooral sterk waar een verborgen beperking moet worden opgespoord. Zij vraagt wat er ontbreekt, welke informatie ongelijk verdeeld is, wie kan weigeren, op wie de prijs van een besluit wordt afgewenteld en hoe de handeling van vandaag de prikkels van morgen verandert. Die vragen halen dingen terug in beeld die de romantische taal graag laag noemt: geld, woonruimte, tijd, zorg, gezondheid, papieren, toegang tot vrienden en het vermogen een breuk te overleven. Laag zijn ze alleen tot de eerste ziekte, de geboorte van een kind of het verlies van werk; daarna blijkt dat juist zij een aanzienlijk deel van de vrijheid uitmaakten.

De economie optimaliseert alleen het doel dat haar is opgegeven. Zij laat zien wat het aantal ontmoetingen, het huishoudinkomen, de kans op voortzetting van de verbintenis of de totale tevredenheid zal vergroten, maar zij kiest niet tussen die grootheden. Een paar kan inkomen ruilen tegen tijd met de kinderen, vertrouwde zekerheid tegen een riskante verhuizing, het behoud van de instelling tegen het recht om te vertrekken. De berekening maakt de prijs van een waarde zichtbaar. Zodra het geschil verschuift van gevolgen naar de vraag welke gevolgen het waard zijn, gaat de beslissing terug naar de mensen.

Sommige beperkingen laten zich niet eerlijk in nog een valuta omzetten. Vrijwilligheid is niet inwisselbaar tegen een toename van het totale genot van het paar; seks zonder toestemming wordt niet efficiënt doordat de ander er voordeel bij heeft. Veiligheid, waardigheid en het recht om te vertrekken bepalen de grenzen van de toelaatbare opgave. Economische modellen kunnen omgaan met verboden, rechten en minimumgaranties, maar zij krijgen die van buitenaf aangereikt — uit het recht, de ethiek, de politiek en de menselijke ervaring.

Ten slotte put een verklaring de ervaring niet uit. Je kunt gehechtheid beschrijven via leerprocessen, neurotransmitters en herhaalde interacties; het gemis van één bepaald mens wordt daarna niet minder bepaald. Je kunt aantonen dat een gedeelde geschiedenis specifiek kapitaal van het paar voortbrengt, maar het woord „kapitaal” bevat geen zondagochtend, geen familiegrap die maar twee mensen kennen, en niet de manier waarop de een zonder woorden de vermoeidheid van de ander opmerkt. Een wetenschappelijk model moet de werkelijkheid inkorten, anders wordt het zo groot als de werkelijkheid zelf en verklaart het niets meer. Het probleem begint wanneer men het weggelaten deel van de werkelijkheid vergeet.