Het feit en de roman in je hoofd

Woorden hebben een letterlijke betekenis en een functie.

Taalfilosoof Paul Grice merkte op dat een gesprek werkt dankzij stilzwijgende samenwerking. We nemen aan dat de ander genoeg meedeelt, ter zake spreekt, waarheidsgetrouw probeert te zijn en zich begrijpelijk uitdrukt. Juist daarom klinkt de zin „het is hier koud” gemakkelijk als een verzoek het raam te sluiten, hoewel hij grammaticaal niets vraagt.

Zulke gevolgtrekkingen maken communicatie snel. Ze produceren ook de roman in je hoofd, zodra de veronderstelde functie van een zin tot bewezen motief wordt uitgeroepen. Goede communicatie kan met ondertoon omgaan en weet wanneer die met een directe vraag gecontroleerd moet worden.

De zin „het is hier koud” kan de temperatuur melden. Kan een verzoek zijn het raam te sluiten. Kan ergernis uitdrukken over degene die het opende. Kan betekenen dat het gesprek voorbij is en het tijd is om naar huis te gaan.

Het loont dus niet alleen op te merken wát er gezegd is, maar ook waarom het gezegd kan zijn.

Het sleutelwoord is: kan.

We lezen geen gedachten. Een aanname over een motief blijft een hypothese zolang de ander haar niet bevestigd heeft. Een zelfverzekerde interpretatie verandert een gesprek snel in een proces tegen een beklaagde die de tenlastelegging voor het eerst hoort.

In plaats van:

Je hebt het raam expres open laten staan om te laten zien dat het je niets kan schelen.

Beter:

Het is hier koud. Zullen we het raam dichtdoen?

Als het motief ertoe doet:

Wilde je luchten of ben je het gewoon vergeten?

Zo wordt de opgave eerst op het niveau van gedrag opgelost. De psychologische roman kun je later afmaken, als hij überhaupt nog nodig blijkt.

Vooral in conflicten is het nuttig inhoud en functie te onderscheiden. Iemand kan over een feit twisten terwijl hij in werkelijkheid status verdedigt. Een antwoord eisen terwijl hij een excuus zoekt. Over een kleinigheid praten waarachter een opgehoopt gevoel van gebrek aan respect zit.

In zulke gevallen helpen nieuwe argumenten niet, omdat het gesprek niet over het aangekondigde onderwerp gaat.

Je kunt het rechtstreeks vragen:

Wat is hierin voor jou het belangrijkst?

Welk resultaat wil je?

Begrijp ik goed dat het niet alleen om deze episode gaat?

Soms kijkt de hond werkelijk naar de stok. Soms is de stok gewoon achter de hond gegooid. Symbolische duidingen mogen niet verhinderen dat je het voorwerp oppakt en kijkt wat er gebeurd is.

Een verondersteld motief is bijzonder makkelijk met een feit te verwarren wanneer je eigen mensbeeld vooraf altijd hetzelfde plot influistert.

Wie in elke daad berekening ziet, denkt zelf misschien veel in termen van voordeel. Wie voortdurend ontrouw vermoedt, is misschien bijzonder bang voor verlies of kent zijn eigen neiging afspraken te breken.

Dit is geen universele projectiedetector. Argwaan berust soms op echte ervaring, en een scherpe waarneming wordt geen zelfportret alleen omdat ze onaangenaam klinkt.

Verklaar daarom niet:

Als jij mij van liegen verdenkt, ben je zelf een leugenaar.

Dat is dezelfde sprong naar een motief, alleen met een psychologisch woordenboek.

Nuttiger is waarneming van interpretatie te scheiden:

Hij heeft drie keer op het laatste moment afgezegd.

Dat is een feit.

Hij respecteert mij niet.

Een mogelijke interpretatie.

Hij wil expres laten zien dat ik niets voorstel.

Dat is al een verfilming.

Over een verschijnsel praten is doorgaans veiliger dan iemand een innerlijke oorzaak toewijzen. Als de oorzaak ertoe doet, kun je ernaar vragen of haar onbekend laten.

Onze aannames over anderen laten inderdaad zien welk mensbeeld we vanbinnen meedragen. Daarom is het bijzonder nuttig op te merken wanneer in dat beeld iedereen om je heen verdacht dezelfde motivatie heeft.

Korte berichten produceren het snelst romans. „Kom even langs” van je leidinggevende, een uur voor het eind van de dag, weet in die tijd ontslag te betekenen, de behandeling van een klacht en een aanmerking op het vorige rapport. Meestal is het een verzoek een papier te tekenen dat niet per post kan. Het uur is besteed en de inhoud van het bericht is geen letter veranderd. Aan het eind van dat uur komt de schrijver uitstekend voorbereid aan bij een gesprek dat niet bestond. Geen van de drie versies is dat uur getoetst.

Een goedkope manier om het schrijven te onderbreken is vragen: „Spoed of kan het na de lunch?” Het antwoord komt binnen een minuut en kost minder dan een uur intonatieonderzoek op twee woorden die geen intonatie hebben.