De reputatiebubbel

We kunnen niet elke keer opnieuw ieder mens bestuderen. Daarom bewaren we verkorte modellen:

betrouwbaar;

grappig;

gevaarlijk;

competent;

altijd te laat;

kan luisteren.

Reputatie bespaart tijd. Ze helpt bij het kiezen van een arts, een aannemer, een medewerker en iemand aan wie je de sleutel kunt geven.

Alleen heeft zo’n model de neiging zichzelf te bevestigen.

Van „de clown” verwacht men een grap en men merkt zijn serieuze gedachte niet op. „De slimmerik” krijgt een mislukte grap vergeven als ingewikkelde ironie. Iemand met de reputatie van overtreder krijgt de schuld toebedeeld nog voordat er iets is nagegaan.

Een stabiele groep verdeelt de rollen. Soms bepaalt een onbeduidend voorval in het begin wie iemand in de ogen van het collectief zal blijven. Hij gaat aan de verwachtingen voldoen, omdat de anderen bekend gedrag belonen en nieuw gedrag negeren.

Daaruit volgt niet dat de persoonlijkheid volledig door de groep verzonnen is. Dezelfde mens gedraagt zich werkelijk anders in andere omgevingen, omdat hij andere mogelijkheden en andere terugkoppeling krijgt.

Van groep wisselen bevrijdt soms. Het oude etiket blijft zonder dragers achter, en de nieuwe omgeving heeft nog niet besloten waarvoor ze ons houdt.

Bij binnenkomst in een collectief is het nuttig om aan de eerste herhalingen te denken:

• welke verplichtingen je aangaat;
• welk gedrag je tolereert;
• waarvoor men bij je aanklopt;
• wat je bijzonder goed doet;
• hoe je reageert op grensoverschrijding.

Reputatie gaat pas werken nadat er waarnemingen zijn opgestapeld. Ze kan beschermen, deuren openen en de noodzaak verkleinen om telkens opnieuw je competentie te bewijzen.

Uitsluitend op reputatiekapitaal leven is daarbij riskant. Een stinkdier kan werkelijk ooit zonder geur blijken te zitten, en een beer met een verkoudheid.

Een rol wordt sneller toegekend dan je denkt. Iemand die in de eerste week een collega met een spreadsheet hielp, krijgt na een halfjaar alle spreadsheets van de afdeling en hoort na twee jaar bij de beoordeling dat hij „technisch is, niet zo van de mensen”. Niemand heeft dat besloten: men kwam gewoon telkens met hetzelfde bij hem, en hij weigerde niet. Bij de beoordeling klinkt het als een karakterbeschrijving, terwijl het een geschiedenis van verzoeken beschrijft en geen enkel besluit van hemzelf.

Daarom zijn de eerste weken op een nieuwe plek duurder dan de maanden erna: daarin wordt goedkoop vastgelegd wat je later jaren moet weerleggen. De derde keer nee zeggen is merkbaar moeilijker dan de eerste.