Excuses zonder advocaat

Het maatschappelijke ritueel van excuses verandert vaak in een uitleg waarom de schuldige nauwelijks schuldig is en de benadeelde het allemaal veel te scherp heeft opgevat. Goede excuses erkennen eerst de daad en de schade, en pas daarna volgt de context.

Ze bevatten vier dingen:

1. wat er is gebeurd;

2. welke schade dat heeft veroorzaakt;

3. verantwoordelijkheid zonder de schuld te verschuiven;

4. wat er voortaan verandert.

Bijvoorbeeld:

Ik heb niet laten weten dat ik te laat zou komen. Jij zat te wachten en kon je avond niet indelen. Dat is mijn fout. De volgende keer schrijf ik meteen als ik merk dat ik het niet red.

De woorden „het spijt me dat je gekwetst bent” beschrijven de emotie van de ander als het probleem. Ze erkennen de eigen daad niet.

Een uitleg kan gepast zijn, maar na de verantwoordelijkheid:

Ik heb de tijd door elkaar gehaald omdat ik de afspraak verkeerd had genoteerd. Dat verklaart de fout, maar heft haar niet op.

Excuses garanderen geen vergeving. Ze kopen geen herstel van de relatie en eisen niet dat de ander onmiddellijk ophoudt de gevolgen te voelen.

Soms eist iemand excuses voor iets wat u niet verkeerd vindt. Vals bekennen om het gesprek te beëindigen is gevaarlijk. Je kunt de uitkomst betreuren zonder de opgedrongen schuld te aanvaarden:

Het spijt me dat het gesprek je pijn heeft gedaan. Ik vind mijn besluit nog steeds juist.

Principes ontslaan niet van excuses. Maar excuses vragen evenmin dat je je principes opgeeft.

Het vierde punt wordt een maand later getoetst, en daaraan zie je of de excuses excuses waren. Een aannemer die een termijn heeft laten verlopen, kan alles goed zeggen: de vertraging erkennen, de schade benoemen, niet twisten over de beoordeling. Waarschuwt hij bij de volgende opdracht opnieuw niet dat het opschuift, dan blijken die eerste excuses achteraf een manier om een onaangenaam gesprek te doorstaan. De tweede keer werken dezelfde woorden niet meer: ze hebben een geschiedenis gekregen, en de luisteraar herinnert zich die.

Vandaar een ongemakkelijke eigenschap van het genre: excuses zijn niet te beoordelen op het moment dat ze worden uitgesproken. De luisteraar weet dat meestal, en daarom weegt „de volgende keer doe ik het zo” zwaarder dan welke formulering van spijt ook.