Een systeem is geen mens

Maatschappelijke problemen laten zich handig verklaren met bedorven mensen: de armen zijn lui, ambtenaren zijn corrupt, de leidinggevende deugt niet, de kiezers zijn dom. Persoonlijke eigenschappen doen ertoe, maar het systeem bepaalt welk gedrag wordt beloond en welk gedrag überhaupt mogelijk is.

Thomas Schelling liet zien hoe gematigde individuele voorkeuren een extreem collectief resultaat kunnen voortbrengen. In zijn eenvoudige model eisten mensen geen volledig homogene buurt; het volstond hun om niet in een al te duidelijke minderheid te belanden. Een reeks lokale verhuizingen leidde toch tot een sterke scheiding van wijken.

Het systeem heeft hier geen geheim opzet. Elke deelnemer reageert op zijn naaste omgeving, en de uitkomst ontstaat uit de optelsom van reacties. Daarom heeft het soms geen zin één schurk te zoeken, al zullen regels en prikkels nog altijd door concrete mensen moeten worden veranderd.

Armoede ontstaat omdat de armen lui zijn. Rijkdom omdat de rijken talent hebben. Corruptie omdat ambtenaren slecht zijn. Oorlog omdat één leider gek is.

Persoonlijke eigenschappen doen ertoe. Maar het systeem bepaalt welk gedrag wordt beloond, welk gedrag wordt bestraft en welk gedrag überhaupt mogelijk is.

Een eerlijk mens in een ondoorzichtig systeem kan verliezen van iemand die zijn connecties weet te gebruiken. Een goedaardige leidinggevende in een organisatie met onrealistische deadlines zal de druk toch naar beneden doorgeven. Een politicus met goede bedoelingen is afhankelijk van zijn partij, van financiering, bureaucratie en coalities.

Dat neemt de persoonlijke verantwoordelijkheid niet weg. Het laat zien waarom het vervangen van één mens soms bijna niets verandert.

Om een systeem te begrijpen is het nuttig te kijken naar:

• prikkels;
• beperkingen;
• geldstromen;
• toegang tot informatie;
• de manier van benoemen;
• controlemechanismen;
• de verdeling van risico;
• de mogelijkheid om te vertrekken;
• terugkoppeling.

Levert een systeem hetzelfde resultaat op bij wisselende deelnemers, dan ligt de oorzaak waarschijnlijk niet alleen in de karakters.

Een regel veranderen is vaak doeltreffender dan eindeloos naar uitsluitend goede mensen zoeken. Ook goede mensen worden moe, maken fouten en reageren op prikkels.

Daarbij voert een goede regel zichzelf niet uit. Elke constructie hangt uiteindelijk af van mensen die kunnen opmerken dat ze haar oorspronkelijke functie niet meer vervult.

De samenleving is geen machine. Eerder een machine, gebouwd uit onderdelen die elk hun eigen mening over de tekening hebben.

De test op systeem doe je door de mensen eraf te trekken. Als op de verkoopafdeling de derde leidinggevende op rij het jaar afsluit met verzonnen cijfers, ligt het nauwelijks aan drie karakters. Eerder eraan dat het plan boven het haalbare wordt gesteld en de bonus alleen bij het halen ervan wordt uitbetaald: onder die voorwaarden vertrekt de eerlijke medewerker gewoon eerder dan de rest, en blijven degenen over die kunnen tekenen. De vierde leidinggevende zal eerlijker zijn dan zijn voorgangers, precies tot het eind van het eerste kwartaal.

Daaruit volgt iets onaangenaams voor wie graag een schuldige zoekt: een systeem dat bij verschillende uitvoerders hetzelfde resultaat geeft, repareer je door de regel te veranderen, niet door te ontslaan. Het ontslag volgt intussen meestal wel — dat gaat sneller en lijkt meer op handelen.