Een formule zonder kleine lettertjes

Neem de regel „wie het minst liefheeft, is het sterkst”. Stel je twee mensen voor: de een is naar het land van de partner verhuisd, heeft zijn baan opgegeven, spreekt de plaatselijke taal nauwelijks en heeft zich een aantal jaar met de kinderen beziggehouden; de ander heeft zijn inkomen, woning, beroep en kennissenkring behouden. Bij een breuk kunnen beiden emotioneel lijden, maar de materiële gevolgen zullen verschillen. De volkse formule merkt de asymmetrie op, maar het is nog niet duidelijk welke variabele zij meet: de kracht van het gevoel, de prijs van uittreding, het externe alternatief of dat alles tegelijk. Zolang de variabelen door elkaar lopen, is uit de waarneming makkelijk het advies te halen om minder lief te hebben en afstand te bewaren. Haal ze uit elkaar en in plaats van het advies kouder te worden komt er een andere vraag: waaruit is de afhankelijkheid gemaakt en valt haar inrichting te veranderen. Het gaat om de zet zelf: uitzoeken welke wereld zou moeten bestaan om de formule waar te maken.

Een model is nuttig wanneer het je dwingt de deelnemers te benoemen, hun doelen, de beschikbare informatie, de mogelijke handelingen en de gevolgen van elk besluit. Zonder dat is het gewenste antwoord makkelijk in de berekening te verstoppen. Je kunt mannen vooraf een streven naar veel partners toeschrijven en vrouwen naar één betrouwbare partner, en daarna na een paar bladzijden wiskunde dezelfde voorkeuren krijgen. De berekening zal onberispelijk zijn en ongeveer evenveel nieuws melden als een spiegel.

Een inhoudelijk model laat de uitkomst open. Het vergelijkt het gedrag van deelnemers met dezelfde doelen maar verschillende kosten van een zwangerschap, en gaat na hoe betrouwbare anticonceptie, erfrecht, eigen inkomen en een andere inrichting van het gezin de keuze veranderen. Zo wordt een duurzame voorkeur gescheiden van een strategie die verstandig is onder concrete beperkingen. Het gesprek over „de aard van de man” en „de aard van de vrouw” valt dan uiteen in toetsbare parameters van risico, rechten, inkomen en technologie. Dat is minder spectaculair dan een verwijzing naar voorouders in de grot, maar het onderscheidt een verklaring van een literair genre.