Fouten die in het denken zijn ingebouwd

Het brein vergist zich niet zomaar af en toe. Het vergist zich op voorspelbare manieren.

Het artikel van Amos Tversky en Daniel Kahneman uit 1974 begon niet met de beschuldiging dat mensen dom zijn. De auteurs lieten zien hoe snelle heuristieken — beschikbaarheid, representativiteit, verankering aan een beginwaarde — het mogelijk maken onder onzekerheid te oordelen en tegelijk systematische fouten opleveren.

In een van de proeven werd een willekeurig verkregen getal het anker voor een daaropvolgende schatting, hoewel de deelnemers begrepen dat het toevallig was. Het brein geloofde het getal niet; het begon eenvoudig te corrigeren vanaf de plek waar het getal het had neergezet. De naam van de fout kennen maakt niemand immuun. Het geeft alleen aanleiding te controleren waar de berekening begonnen is.

We merken bevestigingen op van wat we al geloven. We vrezen verlies sterker dan we ons over een even grote winst verheugen. We houden voor waarschijnlijker wat we makkelijk kunnen herinneren. We verklaren onze eigen daden uit de omstandigheden en die van anderen uit hun karakter.

De namen van die fouten kennen levert geen immuniteit op. Een mens kan een lijst met denkfouten lezen en die onmiddellijk gebruiken om iedereen om hem heen te diagnosticeren.

Nuttiger is procedures te maken die verhinderen dat een fout onopgemerkt passeert:

• gegevens zoeken die tegen je eigen versie pleiten;
• je voorspelling opschrijven vóór de uitkomst;
• je afvragen wat je mening zou veranderen;
• feit van interpretatie scheiden;
• iemand met een ander standpunt erbij halen;
• het besluit na een pauze nog eens bekijken;
• een checklist gebruiken waar de fout zich herhaalt.

Bijzonder moeilijk op te merken is een vertekening die een aangename conclusie beschermt. We controleren graag informatie die onze wensen in de weg zit, en accepteren opvallend snel informatie die ze steunt.

Dan moet de vraag niet alleen luiden:

Waar kan ik me vergissen?

Maar ook:

Welke fout is het voor mij nu bijzonder voordelig om niet op te merken?

Het verstand blijft ook na de studie van de psychologie onvolmaakt. Alleen zijn sommige van zijn trucs niet meer helemaal nieuw.

Het anker is makkelijk te betrappen bij een offerte. De eerste vakman noemt voor het verbouwen van de badkamer vierhonderd. De tweede noemt driehonderdtwintig en ziet er meteen voordelig uit, terwijl het werk tweehonderd waard is en het getal vierhonderd genoemd werd door iemand die simpelweg veel wilde. Vanaf dat moment wordt er van vierhonderd naar beneden gerekend, en een afgedongen korting van dertig voelt als een overwinning. De vakman is daarbij niet per se een oplichter: hij kan de prijs op goed geluk hebben genoemd, voor zichzelf, om zich niet tekort te doen, en heeft toch het kader van het gesprek voor een maand vooruit bepaald.

De bescherming zit niet in niet toegeven: ook wie het woord „anker” kent, geeft toe. De bescherming zit in de volgorde — eerst je eigen schatting van omvang en prijs, dan de getallen van anderen. Volgorde is goedkoper dan wilskracht.