Een kaart, geen magazijn

Losse feiten helpen weinig bij het oriënteren. Je kunt data, termen en formules kennen zonder te begrijpen hoe ze samenhangen en onder welke voorwaarden ze toepasbaar zijn.

Kennis wordt nuttig wanneer ze een plaats krijgt in een algemeen model: wat oorzaak is en wat gevolg, welke mechanismen gebeurtenissen verbinden, op welke aannames een conclusie rust, waarmee die strookt, waarmee ze in strijd is en waar ze ophoudt te werken.

Zonder zulke verbanden verandert het geheugen in een magazijn waar waarschijnlijk alles ligt, maar waar niemand weet in welke container.

Bijzonder gevaarlijk zijn gaten in de fundamenten. Veel vakken zijn in verdiepingen gebouwd. Een afgeleide is moeilijk te begrijpen als functies onduidelijk zijn gebleven. Economische statistiek is moeilijk te doorgronden zonder kansrekening. Over geschiedenis praten is moeilijk zonder besef van geografie, grondstoffen en de inrichting van instituties.

Een klein gat hoef je niet altijd meteen te dichten. Soms kun je een onderwerp bij benadering begrijpen en later naar het fundament terugkeren. Maar als nieuwe stof steeds een begrip vergt dat mistig blijft, begint de schuld rente te kweken.

Hier is het nuttig kennis, veronderstelling en mening te onderscheiden.

Kennis wordt geschraagd door waarneming, argument of een reproduceerbare methode. Een veronderstelling vult tijdelijk het ontbrekende deel van een model. Een mening kan een voorkeur, een oordeel of een interpretatie uitdrukken.

Een mening over favoriete muziek heeft geen bewijs nodig. Een mening over de sterkte van een brug is al een verdachte benaming voor een berekening die niemand heeft gezien.

Niet elke mening verdient hetzelfde vertrouwen. Maar dat betekent niet dat je meningen in het algemeen moet minachten. Je moet begrijpen wat voor soort bewering je voor je hebt en waarmee ze te toetsen valt.

Het verschil komt aan het licht op het moment dat er een nieuwe omstandigheid bij komt. De ene bewoner kent de regel: zet de wasmachine niet tegelijk met de oven aan, anders slaat de zekering eruit. De andere weet dat naar de keuken een groep van zestien ampère loopt en heeft ongeveer in beeld hoeveel elk apparaat verbruikt. Zolang de situatie gelijk blijft, gedragen beiden zich even verstandig. Zodra er een airco in huis komt, houdt de eerste een regel over die niets meer beschrijft, en rekent de tweede het gewoon opnieuw uit.

Een magazijn verschilt van een kaart niet in omvang: in een magazijn kan meer liggen dan op een kaart is getekend. Het kan alleen de vraag „wat gebeurt er als” niet beantwoorden. Het kan alleen antwoord geven op „is dat eerder voorgekomen”.