Verantwoordelijkheid zonder almacht

De cultuur van persoonlijke effectiviteit meldt graag dat het resultaat alleen van onszelf afhangt. Die gedachte geeft een gevoel van controle — en schrijft iemand ongemerkt macht toe over het toeval, over andermans beslissingen en over de inrichting van de wereld.

In de vroege proeven van Martin Seligman en Steven Maier maakten dieren die eerder geen mogelijkheid hadden gehad een onaangename prikkel te stoppen, later slechter gebruik van de beschikbare uitweg. Zo ontstond het begrip aangeleerde hulpeloosheid. Later werk preciseerde het neurobiologische mechanisme en liet zien dat het oorspronkelijke eenvoudige schema onvolledig was.

Voor het dagelijks leven telt de voorzichtige versie: langdurig gebrek aan controle kan aanleren niet te handelen, zelfs nadat de mogelijkheid is ontstaan. Daaruit volgt niet dat iedereen die niets doet „zelf voor hulpeloosheid koos”. Soms moet je eerst de uitweg echt en zichtbaar maken, en pas daarna vastberadenheid eisen.

Het is gevaarlijk te denken dat alles van ons afhangt. Dan verandert elke wreedheid van een ander, elke ziekte, elk toeval en elke systemische onrechtvaardigheid in de persoonlijke schuld van het slachtoffer.

Oorzaak, schuld en verantwoordelijkheid voor de volgende stap zijn verschillende dingen.

Iemand kan onschuldig zijn aan wat er gebeurd is en toch degene blijken die de gevolgen moet oplossen. Een bankje draagt inderdaad geen morele verantwoordelijkheid voor een botsing. Maar de automobilist die een voetganger aanreed wel. Een docent kan een leerling onrechtvaardig behandelen, en de plicht om „een manier te vinden” heft zijn gedrag niet op.

Nuttige innerlijke controle stelt niet de vraag:

Hoe heb ik alles wat er gebeurt zelf geschapen?

Maar de vraag:

Wat van wat er gebeurt ligt nu in mijn macht?

Soms is dat:

• informatie inwinnen;
• weggaan;
• hulp vragen;
• een grens stellen;
• de overtreding vastleggen;
• het eigen handelen veranderen;
• tijdelijke schade aanvaarden;
• ophouden het onmogelijke na te streven.

Angst probeert de hele situatie tegelijk te controleren. Handelen begint gewoonlijk met één beschikbare stap.

Het erkennen van externe oorzaken maakt iemand niet hulpeloos. Het erkennen van de eigen invloedssfeer maakt hem niet aan alles schuldig.

Verantwoordelijkheid is geen almacht. Het is de bereidheid het eigen deel van de taak te sturen, zonder zich het auteurschap van het weer toe te eigenen.

Het verschil is zichtbaar bij een reorganisatie. De afdeling werd in zijn geheel gesloten, de beslissing viel in een ander land, er viel op geen enkele manier invloed op uit te oefenen. Toch zal juist de ontslagene zijn cv moeten herschrijven, oud-collega’s moeten bellen en thuis opnieuw over geld moeten uitleggen. Er is geen schuld, er is een taak. De poging eerst uit te zoeken waar zijn fout lag, stelt de uitvoering van de taak een paar weken uit en voegt er niets aan toe.

De omgekeerde fout is niet milder. Alles verklaren uit externe oorzaken is even comfortabel en houdt het handelen even betrouwbaar tegen. Tussen „ik heb dit alles geschapen” en „van mij hangt niets af” ligt een kort werklijstje van wat je vóór vrijdag kunt doen.