De advocaat van je zelf van gisteren

Zodra een besluit genomen is, laat het brein zich snel als advocaat door ons inhuren.

De aankoop blijkt verstandig. De gekozen baan de enig mogelijke. De gemiste kans deugde eigenlijk toch nergens voor. Bij de persoon die we hebben afgewezen, duikt plotseling een reeks gebreken op die eerder niet opvielen.

Zulke rationalisatie doet nuttig werk. Zonder haar zouden we het verleden eindeloos kunnen herzien en over elke boterham een interne rechtszaak voeren. De psyche heeft de mogelijkheid nodig zaken te sluiten.

Het lastige begint wanneer de advocaat het recht krijgt het bewijsmateriaal te vernietigen.

Om een goede dunk van zichzelf te behouden kan iemand een overduidelijke fout ontkennen, de omstandigheden de schuld geven of met terugwerkende kracht zijn motieven bijstellen:

Dit is precies wat ik wilde.

Er was geen andere keus.

Het was toch niets geworden.

Ik deed het uit principe.

Soms is het allemaal waar. Soms is het een persbericht dat na een mislukt besluit is uitgegeven.

Het loont twee vragen te onderscheiden:

Waarom was mijn besluit op dat moment begrijpelijk?

Wat laat nu zien dat het verkeerd was?

Het duidelijkst is dat bij grote aankopen. Wie een appartement aan een drukke weg heeft gekozen, legt een maand later uit dat het lawaai zelfs helpt bij het inslapen, dat de halte lekker dichtbij is en dat het in stille wijken ‘s avonds akelig is. Dat kan allemaal waar zijn. Het is makkelijk te toetsen: ga na of die argumenten vóór de aankoop op de lijst stonden. Zijn ze pas daarna verschenen, dan zijn het geen argumenten, maar afwerking.

Rationalisatie is aan één kenmerk te herkennen. De echte reden was vooraf bekend en toetsbaar, terwijl een rationalisatie altijd precies de uitkomst verklaart die zich heeft voorgedaan. De advocaat van je zelf van gisteren verliest geen zaken: bij een ongunstige afloop wijzigt hij simpelweg de aanklacht.

Je kunt een fout toegeven zonder je vroegere zelf tot idioot te verklaren. Die mens handelde met andere informatie, ervaring en gesteldheid. Zijn besluit kon toen verstandig zijn en qua uitkomst ongelukkig. Of toen al onverstandig — ook dat komt voor.

Een fout toegeven vereist niet dat je de mens haat die haar beging. Zeker niet als die mens onszelf was.