Rollen en gezicht

Het advies „wees jezelf” veronderstelt dat er binnenin een mens één definitieve versie ligt opgeslagen, die je alleen maar eerlijk aan de wereld hoeft te tonen. De samenleving eist die echtheid en straft er tegelijk voor, als de gekozen versie niet bij de situatie past.

In werkelijkheid gedragen we ons anders tegenover een kind, een baas, een vriend, een vreemde en iemand die zojuist slecht nieuws heeft gekregen. Dat is niet noodzakelijk huichelarij. Sociale rollen helpen rekening te houden met de situatie en met de behoeften van anderen.

Het probleem ontstaat wanneer de rol niet meer af kan.

Iemand speelt voortdurend zelfvertrouwen, onverschilligheid, succes, deskundigheid, vrolijkheid en hardheid.

De omgeving begint op het personage te reageren. Vervolgens moet je dat personage in stand houden om de plek niet te verliezen die je juist met dat beeld hebt gekregen.

Een rol is nuttig als werkinstrument. Ze is gevaarlijk als de enige beschikbare manier om te bestaan.

De goede vraag is niet „ben ik nu echt?”, maar:

Kan ik hier de waarheid zeggen over wat wezenlijk is?

Kan ik toegeven dat ik iets niet weet, bang ben of het er niet mee eens ben?

Moet ik de indruk voortdurend bewaken?

Blijft de relatie bestaan als het beeld een beetje verandert?

Niet ieder mens heeft recht op volledige toegang tot ons innerlijk leven. Oprechtheid vraagt niet dat je alles aan iedereen meldt.

Tegelijk wordt een omgeving waarin alleen het personage mag bestaan mettertijd een ongemakkelijke woning.

Een rol groeit ongemerkt en om volstrekt redelijke redenen aan het gezicht vast. Iemand wordt bevorderd omdat hij altijd het antwoord weet. Daarna weet hij in elke vergadering het antwoord, ook over dingen waar hij geen verstand van heeft: de zin „geen idee, ik moet het nakijken” kost nu meer dan vóór de promotie. Twee jaar later heeft hij een team dat geen slecht nieuws brengt, en een imago dat dag en nacht in stand moet worden gehouden.

De prijs van een rol wordt niet gemeten in oprechtheid, maar in het aantal onderwerpen dat niet besproken mag worden. Wanneer die onderwerpen talrijker worden dan de bespreekbare, is de rol opgehouden een instrument te zijn en een woning geworden — krap en zonder ramen.