Wil met oorzaken

Elk besluit heeft een voorgeschiedenis.

De keuze wordt beïnvloed door opvoeding, temperament, hormonen, vermoeidheid, ervaring, beschikbare informatie, sociale druk en hoe lang geleden iemand heeft gegeten. Het bewustzijn neemt geen besluiten in een steriele kamer buiten de causaliteit.

Daaruit wordt soms geconcludeerd dat er helemaal geen vrije wil is: het brein produceerde de handeling en het bewustzijn verzon er later een verklaring bij.

Mogelijk. Maar het praktische leven verdwijnt daarmee niet helemaal.

Een mens kan:

• meerdere varianten overwegen;
• zich de gevolgen voorstellen;
• zijn eigen impuls opmerken;
• vooraf regels opstellen;
• zijn omgeving veranderen;
• leren van het resultaat;
• een ander vragen hem tegen te houden bij zijn gebruikelijke keuze.

Al die handelingen hebben ook oorzaken. Dat maakt ze niet nutteloos.

Het debat over de vrije wil gooit vaak twee verschillende vragen door elkaar:

Had iemand onder exact dezelfde omstandigheden anders kunnen handelen?

Kan iemand de omstandigheden van toekomstige besluiten veranderen?

De eerste vraag is moeilijk toetsbaar te beantwoorden. Op de tweede is het antwoord duidelijker: onderwijs, wetten, gesprekken, therapie, gewoonten en straffen bestaan juist omdat gedrag onder invloed van oorzaken kan veranderen.

Verantwoordelijkheid veronderstelt niet noodzakelijk een mystiek vermogen om besluiten te nemen buiten de inrichting van de wereld om. Ze kan betekenen dat de mens het knooppunt van het systeem is waar keuze en gevolgen doorheen lopen.

Zo kun je tegelijk de oorzaken van een daad meewegen en gedragsverandering eisen.

Iemand die in een gewelddadige omgeving is opgegroeid, koos de beginvoorwaarden niet. Maar dat geeft hem geen recht om anderen schade toe te brengen. Een verklaring vermindert het raadsel. Ze heft de verantwoordelijkheid niet altijd op.

De innerlijke dialoog rationaliseert inderdaad vaak een verlangen dat er al was. Maar soms stopt hij het. Het is niet raadzaam het bewustzijn te ontslaan alleen omdat het niet de algemeen directeur is. Een goede controleafdeling is ook nuttig.

Het praktische verschil zie je aan saaie voorbeelden. Wie besloten heeft minder uit te geven, kan elke avond vechten tegen de neiging om eten te bestellen — en in ongeveer de helft van de gevallen verliezen. Diezelfde persoon kan een automatische overboeking van een deel van zijn loon naar een aparte rekening instellen op de dag dat het binnenkomt. Het tweede besluit wordt één keer genomen en met een helder hoofd, het eerste dertig keer per maand en vooral tegen de avond. De wilskracht is daarbij geen grammetje gegroeid: ze heeft alleen één taak gekregen in plaats van dertig.

Als de vrije wil ergens woont, dan niet op het moment van de keuze, maar daarvóór. Tegen de tijd dat de hand naar de telefoon reikt, is het meeste al beslist — door een eerder besluit over hoe dit moment eruit zou zien.